1. Opinia dotycząca zapytania o „produkty projektu”

Uprzejmie proszę o wsparcie w zakresie interpretacji pojęcia „produktu projektu”, której konsekwencją jest zakres stosowania zasady dostępności.

W ramach POIR PARP wdraża działania, których produktem może być:

  1. usługa (dokumentacja, będąca efektem opracowania zrealizowanej usługi) – będąca bezpośrednim produktem projektów realizowanych w ramach działań 2.3.1, 2.3.2, 2.3.4 POIR,
  2. fizyczna postać wyrobu/technologii (np. prototyp) – będąca produktem części projektów realizowanych w ramach działania 2.3.2 POIR,
  3. produkt inwestycyjny w postaci konkretnej instalacji – przykładem takiego działania jest działanie 3.2.1 POIR
  4. wiele produktów inwestycyjnych i usług w ramach jednego projektu – przykładem takiego działania jest działanie 3.2.1 POIR.

W związku z powyższym wątpliwości budzi to jak szeroko należy interpretować pojęcie „produktu projektu” w kontekście badania zasady dostępności. Chodzi o to jak głęboko badać kwestię wpływu danego „produktu” na zasadę dostępności:

  1. czy odnosić się jedynie do bezpośrednich rezultatów projektu – finansowanych ze środków UE, czy też do produktów, będących efektem realizacji usługi, gdzie wdrożenie finansowane jest już ze środków własnych beneficjenta (jak jest to w działaniach 2.3.1, 2.3.2 i 2.3.4 POIR)
  2. w stosunku do których (do jak wielu) produktów projektu należałoby badać zasadę dostępności tj. w przypadku projektów, w których efektem realizacji jest wiele produktów i usług (jak na przykład działanie 3.2.1 POIR) jaką minimalną liczbę produktów należałoby zbadać pod kątem zasady dostępności, aby móc uznać ją za spełnioną w ramach projektu.

OPINIA

Załącznik nr 1 do Rozporządzenia ogólnego (1303) określa, że „wszystkie produkty ogólnodostępne lub przeznaczone dla ogółu ludności dofinansowane ze środków EFSI” są dostępne. Nie ogranicza więc liczby czy stopnia skomplikowania produktów. Podobny zapis znajduje się w Wytycznych w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020. Wytyczne także stwierdzają, że dostępne mają być wszystkie produkty: „Co do zasady, wszystkie produkty projektów realizowanych ze środków EFS, EFRR i FS ()produkty, towary, usługi, infrastruktura) są dostępne dla wszystkich osób, w tym również dostosowane do zidentyfikowanych potrzeb osób z niepełnosprawnościami.”. Należy więc uznać, że wszystkie produkty powinny być dostępne albo poprzez zaprojektowanie ich w sposób uniwersalny albo poprzez zapewnienie możliwości skorzystania z systemu racjonalnych dostosowań.

Odnosząc się do poszczególnych przypadków wskazanych przez pytającego należy zauważyć:

  1. Należy dokładać wszelkich starań (także na etapie realizacji projektu żeby wszystkie produkty projektu były dostępne).
  2. Należy zapewnić dostępność dokumentacji, która powstaje w wyniku realizacji projektu. Jeśli produktem projektu jest np. procedura lub formuła opracowanego związku chemicznego należy zapewnić zgodność powstałej dokumentacji z zasadami określonymi w WCAG 2.0. Chodzi więc np. o przygotowanie dostępnej dla niewidomych badaczy wersji elektronicznej dokumentacji.
  3. Badać należy dostępność jak najszerszej liczby produktów. Wprowadzenie minimalnej lub maksymalnej liczby produktów, które powinny być zbadane pod kątem dostępności jest niemożliwe. W przypadku określenia minimalnej liczby może skutkować bowiem sytuacją unikania uwzględnienia badania dostępności przez Beneficjentów. Określenie liczby maksymalnej na poziomie większym niż 1 może z kolei skutkować problemami przy realizacji projektów, w których powstanie tylko jeden produkt.
  4. W przypadku gdy produktem projektu jest opracowanie jedynie dokumentacji, która dopiero w późniejszym etapie posłuży do produkowania towarów czy usług z punktu widzenia wytycznych kluczowe jest zapewnienie zgodności tej dokumentacji z WCAG 2.0. Oczywiście sytuacja gdy powstający w wyniku wdrożenia opracowanych w ramach wykorzystanych produktów dofinansowanego projektu produkt też będzie zaprojektowany uniwersalnie jest pożądana jednak nie można jej oczekiwać obligatoryjnie.
  5. Skłonienie Beneficjentów projektów do stosowania zasad projektowania uniwersalnego i dostępności może przyczynić się do wzrostu ich świadomości potrzeb osób z niepełnosprawnościami i spowodować, że sami zaczną stosować zasady projektowania uniwersalnego w odniesieniu do wytwarzanych przez siebie produktów powstających już po ustaniu dofinansowania.
  6. Przypadku projektów realizowanych w ramach działania 3.2.1 PO IR dostępność powinna dotyczyć dokumentacji, która może być wykorzystywana w przyszłości a nie samego produktu MŚP. Dostępność dokumentacji należy zapewnić bo jej brak może być jedną z barier wejścia na rynek pracy specjalistów z niepełnosprawnościami w danej dziedzinie, którą zajmuje się Beneficjent.

2. Opinia o dokumencie pt.: VII. Zasady horyzontalne: równości szans i niedyskryminacji, równości mężczyzn i kobiet, zrównoważonego rozwoju, a także partnerstwa

OPINIA

  1. Proponuję w części dotyczącej materiałów, z których korzystać mogą beneficjenci w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji wskazać także następujące pozycje: „JAK REALIZOWAĆ ZASADĘ RÓWNOŚCI SZANS KOBIET I MĘŻCZYZN W PROJEKTACH FINANSOWANYCH Z FUNDUSZY EUROPEJSKICH 2014-2020. Poradnik dla osób realizujących projekty oraz instytucji systemu wdrażania”
  2. W części dotyczącej zasad projektowania uniwersalnego i racjonalnych usprawnień proponuję rozszerzyć zakres informacji. W wersji opisanej przez Państwa beneficjent może nie zrozumieć idei stosowania racjonalnych usprawnień w kontekście dostosowywania istniejących już inwestycji. O ile w wypadku nowych inwestycji wytyczne nakładają obowiązek stosowania zasad projektowania uniwersalnego to w przypadku remontów i dostosowań możliwe jest zastosowanie racjonalnych usprawnień. Na przykładzie schodołazu można to wytłumaczyć następująco: o ile niedopuszczalne jest zaprojektowanie nowego budynku w taki sposób żeby istniała w nim konieczność stosowania schodołazu oraz sam zakup takiego sprzętu byłby niekwalifikowany to jeśli inwestycja polega na niewielkim remoncie albo dotyczy obiektu objętego nadzorem konserwatora zabytków (który nie wyrazi zgody na budowę windy) można zastosować racjonalne usprawnienie w postaci schodołazu. W takiej sytuacji zakup takiego sprzętu mógłby być kosztem kwalifikowanym.
  3. Proponuję rozszerzyć informacje zawarte w omawianym rozdziale o szczegóły dotyczące sposobu ubiegania się o uruchomienie środków na racjonalne usprawnienia stosowane w Państwa IZ.
  4. Opracowanie zawiera informacje niezbędne dla beneficjentów do przygotowania wniosków o dotację i takiego zaplanowania realizacji projektów, która uwzględni potrzeby osób z niepełnosprawnościami.

3. Wnioskodawcy pytają jak należy rozumieć spełnienie przez infrastrukturę sieciowo-usługową koncepcji uniwersalnego projektowania. Proszę o konkretne przykłady infrastruktury sieciowo – usługowej zaprojektowanej zgodnie z tą koncepcją.

OPINIA

Jednym z założeń koncepcji uniwersalnego projektowania jest zapewnienie równego dostępu osobom o różnych potrzebach. Zasady projektowania uniwersalnego to:

  1. Identyczne zastosowanie
  2. Elastyczność użycia
  3. Prosta i intuicyjna obsługa
  4. Zauważalna informacja
  5. Tolerancja dla błędów
  6. Niski poziom wysiłku fizycznego
  7. Wymiary i przestrzeń dla podejścia i użycia

W odniesieniu do infrastruktury sieciowo-usługowej należy zwrócić uwagę na następujące aspekty sprzętu:

  • interfejs zgodny z wymaganiami WCAG 2.0 na poziomie AA – oznacza to, że po pierwsze sprzęt musi być wyposażony w interfejs dostępny z poziomu przeglądarki lub osobnej aplikacji. Po drugie ten interfejs musi być czytelny dla czytnika ekranu (czyli oprogramowania, które czyta całą zawartość ekranu dla osób niewidomych i słabowidzących) i całość informacji przekazywanych np. przez router przy pomocy diod stanu powinna być dostępna z poziomu nawigacji.
  • urządzenia infrastruktury sieciowo-usługowej powinny być oznaczone elementami wypukłymi lub alfabetem Braila. Oznacza to, że na obudowie oznaczenia, które są np. naniesione farbą były powtórzone w sposób wypukły. Oznaczenia takie nie muszą być nanoszone przez producenta sprzętu – może je umieścić dostawca korzystając z drukarki, która służy do drukowania etykiet na taśmie samoprzylepnej (np. Braille Labeler BL-1000).

Jeżeli chodzi o przykłady zaprojektowania infrastruktury sieciowej w sposób uniwersalny to zwrócić należy uwagę na przygotowanie przez wykonawcę dokumentacji tej infrastruktury zgodnie z wymaganiami WCAG 2.0 i oznakowanie okablowania zgodnie z tą dokumentacją.

Oznacza to, że okablowanie powinno być opisane przy pomocy oznaczeń różniących się kolorem i fakturą (można wykorzystać wspomnianą wyżej drukarkę. Dzięki takiemu rozwiązaniu (to jest pełnej dokumentacji i oznaczeniu okablowania) prace związane z administrowaniem sieci będzie mógł wykonać każdy pracownik. Projektowanie uniwersalne nie oznacza bowiem takiego zaprojektowania sprzętu żeby korzystały z niego jedynie osoby z niepełnosprawnościami ale żeby było to rozwiązanie dostępne dla każdego. Przygotowanie dobrej dokumentacji wraz z właściwym oznakowaniem sprzętu będzie rozwiązaniem, które ułatwi pracę każdej osobie

Nie jesteśmy w stanie wskazać obecnie konkretnych rozwiązań sprzętowych. Należy jednak zwrócić uwagę, że oznakowanie sprzętu wykonać może wykonawca wyłoniony w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego. Nie istnieje konieczność wymagania wprowadzenia takiego oznakowania przez producentów sprzętu.

4. Opinia o dokumencie pt.: Regulamin konkursu nr POWR.03.01.00-IP.08-00-SP2/17 w programie Studiujesz? Praktykuj!

PYTANIE

Pisemna opinia nt. prawidłowości sporządzenia regulaminu konkursu pod kątem potrzeb uczestników z niepełnosprawnościami na przykładzie Regulaminu konkursu na projekty dotyczące realizacji wysokiej jakości programów stażowych w III Osi Priorytetowej PO WER

OPINIA

Analizując zapisy regulaminu i załączników należy zwrócić uwagę na następujące elementy:

Rozwiązania dobre, wspomagające udział osób z niepełnosprawnościami w projektach wyłonionych w wyniku realizacji konkursu:

  • wymieniony jest system racjonalnych usprawnień, którego wielkość nie jest wliczona do limitu przypadającego na jednego studenta/uczestnika projektu,
  • Ocena spełnienia kryterium dostępności jako odrębna ocena od spełnienia kryterium zgodności z zasadą równości szans kobiet i mężczyzn – wymusza to na składającym wniosek dodatkową refleksję dotyczącą zapewniania równości i dostępności,
  • Wymienienie wśród ogólnych kryteriów merytorycznych obowiązku uwzględnienia opisów dostępności w różnych częściach wniosku o dofinansowanie,
  • Zwracanie uwagi na kwestie związane z dostępnością w instrukcji wypełniania wniosku o dofinansowanie.

Rozwiązania wymagające poprawy, takie, które nie przyczyniają się do zwiększenia udziału osób z niepełnosprawnościami w projektach dofinansowanych w ramach konkursu:

  • W „stałym monitoringu staży pod względem ich jakości” (str. 25 regulaminu) powinien zostać uwzględniony monitoring pod kątem stosowania usług dostępnościowych dla osób z niepełnosprawnościami w sytuacji gdy w stażu będzie brał udział student/studentka z niepełnosprawnościami,
  • Wśród kryteriów premiujących nie znalazło się kryterium, które może wpływać na zwiększenie liczby studentów z niepełnosprawnościami wśród uczestników staży – proponuję rozważenie kryterium premiującego w sytuacji uwzględnienia przynajmniej proporcjonalnej do liczby studentów z niepełnosprawnościami liczby uczestników staży,
  • W regulaminie brak jest szczegółowego opisu czym jest mechanizm racjonalnych usprawnień. Nie ma też odniesienia do innego dokumentu opisującego ten mechanizm – proponuję to uzupełnić.

W opinii autora po uwzględnieniu uwag wskazanych w niniejszym opracowaniu konkurs będzie w dużym stopniu uwzględniał potrzeby studentów z niepełnosprawnościami.

5. Neutralność wobec zasady równości szans i niedyskryminacji w projekcie

OPINIA

Trudno mówić o projektach neutralnych z punktu widzenia dostępności. Nawet w przypadku projektów, których celem jest budowa np. trasy szybkiego ruchu czy obwodnicy miasta należy rozpatrywać dostępność w odniesieniu do poszczególnych produktów projektu. To te produkty mogą być lub nie być neutralne. Analizie poddać należy każdy produkt projektu, szukając miejsc gdzie pojawia się odbiorca/użytkownik/uczestnik/pracownik – generalnie miejsc gdzie pojawia się człowiek. Każdy z produktów, z których korzystać będzie człowiek może być pozytywny lub negatywny z punktu widzenia dostępności.

Za przykład może posłużyć projekt, którego celem jest usprawnienie komunikacji pomiędzy dwoma miastami poprzez wybudowanie drogi szybkiego ruchu. Jeśli będziemy analizować poszczególne produkty tego projektu to będą to między innymi:

  1. wybudowany odcinek drogi międzywojewódzkiej (całkowicie pozbawiony np. kładek dla pieszych, miejsc obsługi podróżnych (MOP), przejść itp.) – to jest produkt neutralny,
  2. kładka dla pieszych – ten produkt może być pozytywny lub negatywny wobec zasady dostępności ale z całą pewnością nie może być neutralny,
  3. miejsce obsługi podróżnych – może być pozytywne lub negatywne z punktu widzenia zasay dostępności.

Jeśli więc produkty, z których korzystają użytkownicy będą prawidłowo i uniwersalnie zaprojektowane to będą miały pozytywny wpływ na realizację zasady dostępności. Jeśli nie uwzględnią potrzeb różnych osób z niepełnosprawnościami mają na tę zasadę wpływ negatywny. I w tej sytuacji nie mogą być dofinansowane.

Przykłady braku stosowania zasady dostępności w projektach:

  1. Nie ma żadnych informacji we wniosku o dofinansowanie,
  2. Informacje wskazują, że projekt może dyskryminować, np. niezasadna neutralność projektu, w tym jego produktów,
  3. Stosowanie ogólnych sformułowań, np. realizacja projektu jest zgodna z zasadą równości szans, produkty projektu będą dostępne dla wszystkich.
  4. Pominięcie we wniosku kwestii dotyczącej zasady niedyskryminacji nie pozwala uznać kryterium za spełnione warunkowo, gdyż warunkiem wskazanym przez oceniającego nie może być wprowadzenie do wniosku zupełnie nowych i wcześniej w nim niezawartych informacji w danym zakresie. Ewentualna ocena warunkowa musi mieć zakotwiczenie w postaci informacji odnoszących się do danego kryterium, które - zdaniem oceniającego - należy jedynie uzupełnić lub wyjaśnić. Nie jest możliwe bardziej precyzyjne wskazanie sytuacji powodujących niespełnienie kryterium ze względu na specyfikę i tematykę różnych projektów.

6. Standard WCAG 2.0 a interaktywne treści edukacyjne

OPINIA

Poniższy materiał dotyczy stosowania standardu Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.0 w interaktywnych treściach edukacyjnych. Zawarto w nim także sugestie, jak należy rozumieć i interpretować zapisy WCAG 2.0 do treści interaktywnych, które wymagają jednak twórczego rozwinięcia, szczególnie w kontekście konkretnej technologii. W treści posłużono się polskim tłumaczeniem standardu WCAG 2.0 dostępnym pod adresem http://fdc.org.pl/wcag2/, a także wersją oryginalną opublikowaną pod adresem https://www.w3.org/TR/WCAG20/

Standard WCAG 2.0 służy do opisania dostępności dowolnych treści elektronicznych, a nie tylko stron internetowych. Jest to dosyć powszechnie popełniany błąd w rozumieniu tego dokumentu, ponieważ odnosi się on w swojej treści i przykładach do stron internetowych. Wynika to z faktu, że wywodzi się wprost z dokumentu WCAG 1.0, który rzeczywiście dotyczył tylko stron internetowych. Z tych czasów pochodzą także przykłady kodu. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, że organizacja World Wide Web Consortium tworzy standardy sieciowe HTML, CSS, XML oraz wiele innych i to do nich odnoszą się przykłady. Pozostawia swobodę tworzenia dokumentów pomocniczych dla innych technologii podmiotom je tworzącym. Dlatego powstają oddzielne dokumenty, na przykład dla technologii Flash[1], Portable Document Format (PDF)[2], czy Silverlight[3]. Podane tu tylko przykłady tego, że WCAG 2.0 jest aplikowalne do różnych technologii, w tym bardzo multimedialnych i interaktywnych. W treści WCAG 2.0 można znaleźć odniesienie wprost:

Należy zauważyć, iż w niniejszym standardzie termin "strona internetowa" to coś więcej, niż statyczna strona HTML. Ten termin obejmuje również coraz bardziej dynamiczne strony internetowe, które pojawiają się w sieci, w tym "strony" prezentujące całe wirtualne, interaktywne społeczności. Przykładowo, pojęcie "strona internetowa" będzie prawidłowym określeniem na stronę zawierającą elementy interaktywne i filmowe, znajdujące się pod jednym adresem internetowym (URI).[4]

W objaśnieniu do tej definicji znaleźć można przykłady w rodzaju portalu z multimediami, klienta poczty, wirtualnego sklepu. Jak widać - nie są to strony statyczne prezentujące treści tekstowe, lecz rozbudowane aplikacje zawierające multimedia i elementy interaktywne.[5]

Wbrew obawom, stosowanie WCAG 2.0 nie ogranicza atrakcyjności i ekspresji twórczej. Owszem - wymaga wręcz więcej kreatywności od twórców. Część kryteriów sukcesu wskazuje na ograniczenia, na przykład minimalny kontrast, migoczące treści, ograniczony czas. Jednak ogromna większość to wymagania dotyczące rzetelnego wykonania pracy przez projektantów, programistów i redaktorów. Nie ma żadnego powodu, by ograniczać umieszczanie niewyraźnych fotografii i rysunków w materiałach edukacyjnych. Minimalny kontrast dotyczy bowiem tła i tekstu, a nie każdego elementu w materiałach. Natomiast do każdej ilustracji należy dodać deskryptywny tekst alternatywny, z którym będzie mógł się zapoznać uczeń niewidomy lub słabowidzący. Po zgłębieniu i zrozumieniu standardu WCAG 2.0 okaże się, że nie jest to tak trudne, jak wydaje się na początku. Pomóc w tym może na przykład dokument pt. Zrozumieć WCAG 2.0[6].

Stosowanie wytycznych WCAG 2.0 w stosunku do treści interaktywnych wymaga przyjrzenia się projektowi, sprawdzenia zapisów WCAG 2.0 i znalezieniu odpowiedniego rozwiązania technologicznego. Niemal każda technologia pozwala na wykonanie interfejsu w sposób dostępny, a jeżeli jakaś tego nie zapewnia, to należy ją zmienić lub oczekiwać odpowiednich poprawek od producenta. Jednak taka sytuacja zdarza się stosunkowo rzadko. Poniżej znajdują się objaśnienia do 12 wytycznych dostępności stanowiących trzon WCAG 2.0. Ze szczegółami należy zapoznać się w materiałach źródłowych po angielsku lub po polsku.

  • Wytyczna 1.1 Alternatywa w postaci tekstu: Dla każdej treści nietekstowej należy dostarczyć alternatywną treść w formie tekstu, która może być zamieniona przez użytkownika w inne formy (np. powiększony druk, brajl, mowa syntetyczna, symbole lub język uproszczony). W wypadku treści interaktywnych chodzi w szczególności o dodanie tekstów alternatywnych dla multimediów oraz odpowiednich etykiet dla elementów interfejsu (menu, przyciski itp.) Tego rodzaju teksty alternatywne są najczęściej niewidoczne dla użytkownika, a anonsowane przez technologie asystujące.
  • Wytyczna 1.2 Media zmienne w czasie: Należy dostarczyć alternatywę dla mediów zmiennych w czasie. Dla treści dźwiękowych zawierających głos ludzki lub istotne dźwięki - napisy dla osób niesłyszących. Dla treści wizualnych - transkrypcję lub lepiej audiodeskrypcję. Optymalnie jest, gdy takie dodatkowe usługi mają formę zamkniętą, czyli można je włączyć lub wyłączyć w razie potrzeby. Wówczas materiał multimedialny nie musi być wyświetlany z napisami lub audiodeskrypcją.
  • Wytyczna 1.3 Możliwość adaptacji: Należy tworzyć treści, które mogą być prezentowane na różne sposoby (np. uproszczony układ wizualny), bez utraty informacji czy struktury. Materiał powinien być zaprojektowany w taki sposób, by pozwalał na zrozumienie i wchodzenie z nim w interakcję przynajmniej w dwóch przypadkach: po powiększeniu i z użyciem czytnika ekranu. Należy też pamiętać, by informacji nie przekazywać w sposób niemożliwy do odbioru przy braku słuchu lub wzroku (reakcja na sygnał dźwiękowy lub zmianę koloru). W takich sytuacjach należy zadbać, by komunikat był dostępny także na inne sposoby.
  • Wytyczna 1.4 Możliwość rozróżnienia: Użytkownik powinien móc dobrze widzieć bądź słyszeć treści/mieć możliwość oddzielenia informacji od tła. Tutaj najistotniejsze jest stosowanie kolorystyki tła i tekstu w odpowiednim kontraście oraz oznaczanie istotnych informacji nie tylko kolorem, ale także na inne sposoby. Nagrania dźwiękowe powinny być na tyle dobrej jakości, by tło nie zagłuszało głównej treści.
  • Wytyczna 2.1 Dostępność z klawiatury: Zapewnij dostępność wszystkich funkcjonalności za pomocą klawiatury. Każda czynność możliwa do wykonania myszką lub dotykiem, powinna być możliwa do wykonania także za pomocą klawiatury. Przesuwanie, przeciąganie i przekręcanie elementów można zrealizować także za pomocą klawiatury. Dopuszczalne jest odstępstwo w wypadku rysowania myszką, ale w tym wypadku należy dostarczyć inny mechanizm dla wykonania zadania.[7]
  • Wytyczna 2.2 Wystarczająca ilość czasu: Zapewnij użytkownikom wystarczająco dużo czasu na przeczytanie i skorzystanie z treści. Treść interaktywna powinna być zaprojektowana w sposób umożliwiający dostosowanie zachowania do możliwości percepcyjnych. Użytkownik musi mieć możliwość zatrzymania zmieniającej się treści, by móc się z nią zapoznać. Ograniczenia czasowe nie dotyczą zdarzeń na żywo (o ile takie się pojawią w materiałach) oraz testów, gdzie celowo wprowadza się ograniczenie czasowe dla zrównania szans. Jednak powinna istnieć możliwość wydłużenia czasu, jak to ma miejsce podczas egzaminów państwowych (gimnazjalnych, maturalnych).
  • Wytyczna 2.3 Ataki padaczki: Nie należy projektować treści w taki sposób, aby prowokować ataki padaczki. W standardzie WCAG 2.0 dosyć precyzyjnie opisano, jakich elementów należy unikać. W Polsce około 1% ludzi ma padaczkę, więc jest to choroba rozpowszechniona i warto po prostu zrezygnować z tego typu elementów. Atrakcyjność przekazu nie może tu być argumentem.[8]
  • Wytyczna 2.4 Możliwość nawigacji: Dostarczenie narzędzi ułatwiających użytkownikowi nawigowanie, znajdowanie treści i ustalanie, gdzie się w danym momencie znajduje. W opisie wytycznej znajduje się kilka wskazówek, jak uczynić materiał wygodniejszym w nawigacji. W szczególności warto zwrócić uwagę na obsługę fokusa klawiatury, który powinien być widoczny i przemieszczać się w logiczny sposób.
  • Wytyczna 3.1 Możliwość odczytania: Treść powinna być zrozumiała i możliwa do odczytania. Na wymaganym poziomie dostępności WCAG 2.0 wymaga jedynie, by zadeklarować język dla całej treści oraz dla fragmentów w języku innym, niż podstawowy.
  • Wytyczna 3.2 Przewidywalność: Strony internetowe powinny otwierać się i działać w przewidywalny sposób. W wypadku treści interaktywnych należy zwrócić szczególną uwagę na reakcję interfejsu na przemieszczający się fokus. Zmiany zachodzące podczas umieszczania fokusa lub zmiany wartości powinny być anonsowane użytkownikowi. Dotyczy to przede wszystkim interaktywnych formularzy. Interaktywne materiały mogą posiadać takie mechanizmy jak zmiana treści po najechaniu myszką, przemieszczeniu fokusa klawiatury, zaznaczeniu pola wyboru itp. Są one dopuszczalne, pod warunkiem zastosowania technik informujących użytkowników o tych zmianach.
  • Wytyczna 3.3 Pomoc przy wprowadzaniu informacji: Istnieje wsparcie dla użytkownika, by mógł uniknąć błędów lub je skorygować. Ta wytyczna wymaga przede wszystkim, by wszystkie elementy formularzy, gdzie użytkownik wprowadza dane, miały dowiązane etykiety tekstowe oraz dodane wyjaśnienia na temat sposobu wprowadzania danych.
  • Wytyczna 4.1 Kompatybilność: Zmaksymalizowanie kompatybilności z obecnymi oraz przyszłymi programami użytkowników, w tym z technologiami wspomagającymi. Należy zwrócić szczególną uwagę na to, czy każdy element interfejsu ma określoną rolę, nazwę i wartość. W szczególności, czy technologie asystujące odpowiednio je interpretują.

Nie ma zatem powodu, by wykluczać zadania w rodzaju memo lub nagrania służące rozpoznawaniu stylów muzycznych. Zadania typu memo da się zrealizować w sposób dostępny dla uczniów z niepełnosprawnością wzroku. Nagrania służące rozpoznawaniu stylów muzycznych także należy pozostawić, a dla uczniów niesłyszących należy zaproponować zadania sprawdzające wiedzę muzyczną w inny sposób. Głusi uczniowie mają w podstawie programowej teorię muzyki, jak wszyscy inni, a zatem także w ich przypadku należy dokonać sprawdzenia wiedzy.

Rozpoznawanie stylów w architekturze wydaje się trudne w wypadku uczniów niewidomych, ale tylko na pozór. Style rozpoznawane są po pewnych elementach architektonicznych, na przykład zwieńczeniach kolumn. Niewidomy uczeń powinien otrzymać opis takich elementów i na ich podstawie wskazać prawidłowy styl architektoniczny. Eliminacja prostych gier także nie jest konieczna. Należy zapewnić ich dostępność lub zaproponować takie, które będą dostępne, w tym dla dzieci z niepełnosprawnością wzroku. Co więcej - ponieważ takich gier jest mało, to tym cenniejsze będą gry dostępne. Dzieci widzące mają gier edukacyjnych pod dostatkiem.

Elektroniczna forma informacji pozwala na rozwiązania, których nie da się stosować dla treści analogowych. Papierowa forma podręczników szkolnych jest barierą edukacyjną dla uczniów z niepełnosprawnością wzroku, która jest przełamywana poprzez adaptowanie do form dostępnych, tzn. w alfabecie Braille’a oraz powiększonych. Tak więc czynności adaptacyjne muszą być wykonywane, podczas gdy w wypadku podręczników elektronicznych można to zrobić od razu, bez konieczności adaptowania. Jest to zgodne z ideą projektowania uniwersalnego, obowiązkową dla wnioskodawców.

Stosowanie standardu dostępności WCAG 2.0 do wszystkich produktów powstających w projektach jest ważne z kilku powodów. Po pierwsze - tego wymagają polskie i unijne przepisy. Po drugie - jest to zgodne z horyzontalną zasadą niedyskryminacji. Skoro wydawane są publiczne pieniądze, to nie należy dopuszczać do tego, by z produktów nie mogli korzystać polscy obywatele. Po trzecie - standard WCAG 2.0 jest utrwaloną normą techniczną, którą stosują niemal wszystkie kraje. Stanowi element międzynarodowej normy ISO 40500/2012, normy europejskiej EN 301 549 V1.1.2 (2015-04) oraz polskiej PN-EN 301 549:2015-09. Standard WCAG 2.0 został także przyjęty przez rząd amerykański do stosowania w federalnych systemach informatycznych.[9] Nie powinno się także stosować ogólnego wyłączenia spod obowiązku stosowania standardów dostępności żadnych produktów. Trzeba przy tym nadmienić, że stosowanie WCAG 2.0 jest zazwyczaj wyraźnie komunikowane w ogłoszeniach konkursowych i dokumentacji.

Dzieci z niepełnosprawnością wzroku, słuchu i intelektualną mają swoje specyficzne potrzeby, wynikające z rodzaju niepełnosprawności. Na ich potrzeby powinny powstać dodatkowe materiały edukacyjne. Takie materiały powinny powstać jako realizacja zasady uniwersalnego projektowania, które ma prowadzić do projektowania produktów dla jak najszerszego kręgu odbiorców. Uniwersalne projektowanie nie wyklucza stosowania racjonalnych usprawnień.[10] Dlatego realizator nie mający odpowiedniej wiedzy, a chcący realizować projekt finansowany ze środków unijnych, powinien podjąć współpracę ze specjalistą ds. dostępności cyfrowej oraz pedagogami specjalnymi (tyflopedagog, surdopedagog, olinofrenopedagog), by zapewnić dzieciom ze specjalnymi potrzebami równy dostęp do materiałów edukacyjnych.

Wytyczne WCAG 2.0 pokazują, co należy robić, a nie określają metody realizacji tego celu. Podpowiadają wprawdzie pewne rozwiązania, szczególnie w obszarach dobrze już opisanych, pozostawiając jednak swobodę twórcom treści i interfejsów. Dlatego WCAG 2.0 stawia wymaganie, by każdy element interfejsu i każda funkcja były możliwe do zrealizowania za pomocą klawiatury, ale nie stwierdza, jak należy to zrealizować. Można użyć natywnych kontrolek (co jest zalecane), można skorzystać z rozwiązań własnościowych, zaproponować skróty klawiaturowe, dołączać elementy do drzewa DOM i na inne sposoby. Ważne jest, by osiągnąć cel, jakim jest dostępność treści i interfejsów. Należy jednak podkreślić, że stosowanie rozwiązań innych od zalecanych wymaga o wiele więcej nakładu pracy i czasu. Trzeba bowiem wypracować nowe rozwiązania, a potem dobrze je przetestować, szczególnie pod kątem współpracy z technologiami asystującymi.

Stosowanie WCAG 2.0 jest zatem możliwe w stosunku do treści interaktywnych. Natomiast zastosowanie WCAG 2.0 może nie wystarczyć do w pełni efektywnego udostępnienia treści i interfejsów dla absolutnie każdego odbiorcy. Stosowna wzmianka znajduje się w treści WCAG 2.0:

Chociaż wytyczne poruszają szereg zagadnień, nie jest możliwe, aby odpowiadały szczegółowo na potrzeby wszystkich możliwych rodzajów, stopni niepełnosprawności, czy też niepełnosprawności złożonych. Wytyczne pozwalają jednak tworzyć bardziej przyjazne treści, zarówno dla starszych użytkowników, których sprawność zmienia się wraz z wiekiem, jak i dla każdego innego użytkownika.[11]

Podobne wątpliwości co do możliwości pełnej realizacji potrzeb uczniów z niepełnosprawnościami już się pojawiały. Działo się to w kontekście e-podręcznika realizowanego przez Ośrodek Rozwoju Edukacji.[12] Jednak tam wątpliwości budziło to, że WCAG 2.0 to za mało, a nie to, że nie da się go stosować. Należy się z tym zgodzić, bo faktycznie - e-podręcznik zgodny z WCAG 2.0 nie spełnia wszystkich oczekiwań i należy uzupełnić go o inne elementy, dopasowane do możliwości sensorycznych i poznawczych uczniów z niepełnosprawnościami. Dlatego właśnie WCAG 2.0 to dopiero początek, a nie koniec drogi do dostępności cyfrowej.

Reasumując - do materiałów interaktywnych można i należy stosować standard WCAG 2.0. Wykonawca powinien zdobyć odpowiednią wiedzę i umiejętności, by zrealizować projekt w zgodzie z tym standardem. W tym celu powinien korzystać z już dostępnych materiałów i ekspertów. Brak wiedzy nie może usprawiedliwiać rezygnowania z wymogu dostępności produktów cyfrowych. Wiedza na temat dostępności została już w Polsce zgromadzona, chociaż wciąż jest za mało upowszechniona. Można jednak sięgnąć do bezpłatnych materiałów zgromadzonych na stronie Forum Dostępnej Cyberprzestrzeni: http://www.fdc.org.pl/opracowania-fdc/ oraz Polskiej Akademii Dostępności http://pad.widzialni.org/.

[1] Flash Techniques for WCAG 2.0 https://www.w3.org/TR/WCAG20-TECHS/flash

[2] PDF Techniques for WCAG 2.0 https://www.w3.org/TR/WCAG20-TECHS/pdf.html

[3] Silverlight Techniques for WCAG 2.0 https://www.w3.org/TR/2013/NOTE-WCAG20-TECHS-20130905/silverlight.html

[4] Wytyczne dla dostępności treści internetowych 2.0 (WCAG 2.0) http://fdc.org.pl/wcag2/

[5] Understanding Conformance https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/conformance.html#uc-web-page-head

[6] Understanding WCAG 2.0. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

[7] Ciekawym przykładem wdrożenia takiego mechanizmu jest gra edukacyjna dla dzieci Blockly od firmy Google. Dostępna jest pod adresem https://blockly-demo.appspot.com/static/demos/accessible/index.html. Wszystkie czynności można wykonać za pomocą klawiatury, a czytnik ekranu podpowiada, jak należy to robić.

[8] Pod koniec lat dziewięćdziesiątych w Japonii ponad 700 dzieci trafiło do szpitali po obejrzeniu kreskówki z animowaną eksplozją bomby. Wszystkie doznały ataku toniczno-klonicznego. Atrakcyjność wizualna może być niebezpieczna.

[9] Information and Communication Technology (ICT) Standards and Guidelines. Architectural and Transportation Barriers Compliance Board. https://www.access-board.gov/attachments/article/1884/ict-rule.pdf

[10] Wytyczne w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020. Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, Warszawa 2015, s. 9

[11] Fragment pochodzi z wprowadzenia do specyfikacji http://fdc.org.pl/wcag2/

[12] M. Ciborowski, E-podręczniki szanse i zagrożenia dla uczniów z niepełnosprawnościami, http://informaton.pl/artykuly/e-podreczniki-szanse-i-zagrozenia-dla-uczniow-z-niepelnosprawnosciami/

7. Informacje o dostępności w trakcie rekrutacji

OPINIA

Dostępność rekrutacji jest kluczowa z punktu widzenia osób z niepełnosprawnościami. Jeśli działania beneficjenta na tym etapie nie będą zapewniały jak najszerszego dostępu osobom z niepełnosprawnościami można mieć pewność, że na kolejnych etapach realizacji takich osób nie będzie wśród odbiorców działań.

Propozycja uzupełnienia regulaminu o zapisy dotyczące rekrutacji osób objętych wsparciem:

PAMIĘTAJ! Ważnym elementem jest proces rekrutacji, który musi być zaplanowany tak, aby nikomu nie ograniczał dostępu.

Należy mieć na uwadze:

  • Dostosowanie przez projektodawców stron internetowych, na których będą publikowane informacje o projekcie oraz dokumenty rekrutacyjne, do standardów WCAG 2.0 jest niezbędne, aby umożliwić pozyskanie informacji o rekrutacji osobom z różnymi rodzajami niepełnosprawności.
  • Zapewnienie różnych sposobów informowania o możliwości udziału w projekcie: plakaty, ulotki, informacje w polskim języku migowym (film na www) itp.
  • Umieszczenie w materiałach informacyjnych i rekrutacyjnych wyraźnej informacji o możliwości skorzystania z usług dostępowych takich jak tłumacz języka migowego, asystent osoby z niepełnosprawnością, materiały szkoleniowe w formie dostępnej (np. elektronicznej z możliwością powiększenia druku lub odwrócenia kontrastu).
  • Umieszczenia w materiałach informacyjnych i rekrutacyjnych opisu dostępności biura projektu/miejsc rekrutacji (szerokość drzwi, możliwość pokonania schodów (winda, itp.), dostępność tłumaczenia na język migowy, możliwość korzystania z pętli indukcyjnej itp.).

Należy pamiętać, że założenie, iż do projektu nie mogą zgłosić się, czy nie zgłaszają się osoby z niepełnosprawnościami lub zgłaszają się wyłącznie takie z określonymi rodzajami niepełnosprawności, jest dyskryminacją.

WAŻNE! IOK zaleca zapoznanie się z Poradnikiem dotyczącym realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w funduszach unijnych na lata 2014-2020, stanowiącym załącznik do Regulaminu konkursu oraz sprawdzenie czy wniosek spełnia powyższą zasadę na podstawie list sprawdzających znajdujących się w przedmiotowym poradniku na stronach 134-159.

8. Opinia w sprawie dostępności produktów firmy Microsoft

OPINIA

Opinia została przygotowana w związku z pytaniami dotyczącymi dostępności (zgodności z WCAG 2.0) produktów firmy Microsoft: Microsoft Dynamics NAV i Microsoft Word (w tym przypadku w wersji 2016). W opinii wykorzystano dokumenty przygotowane przez firmę Microsoft opisujące zgodność ich produktów ze standardem WCAG 2.0, czyli W3C Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.0 Conformance Statement dla Microsoft Dynamics NAV 2017 i Word Desktop.

Zastrzeżenia

Przy przygotowywaniu opinii poczyniono kilka zastrzeżeń:

1. Pełna zgodność produktu ze standardem WCAG 2.0 na poziomie AA jest niezwykle rzadka. W zasadzie gdyby brać takie kryterium, to bez badania można uznać produkt za nie spełniający standardu. Jednakże braki mogą mieć charakter kluczowy lub marginalny. Kluczowymi elementami są wykorzystywane często oraz niezbędne do wykonania istotnych zadań. Marginalnymi są zaś te używane bardzo rzadko lub pozwalające na poradzenie sobie z nimi z wykorzystaniem technologii asystujących bez nadmiernego nakładu wysiłku. W wypadku ocenianych aplikacji szczególnie istotne jest ocenienie, czy można za ich pomocą efektywnie pracować, a nie czy są w pełni i w każdym miejscu dostępne.

2. Aplikacja Dynamics NAV nie jest autorowi znana i opierać się musi tylko na opisach i dokumencie opracowanym przez firmę Microsoft. Zna jednak inne rozwiązania o podobnym charakterze i wnioskuje na tej podstawie.

Pytania zadane przez zlecającego

Po pewnym przeformułowaniu pytania zlecającego opinię można zapisać następująco:

1. Czy deklaracja zgodności Microsoft Dynamics NAV wystarcza by uznać produkt oparty o to oprogramowanie za dostępne?

2. Czy inne produkty firmy Microsoft (Word, Excel) można uznać za dostępne?

Microsoft Dynamics NAV

Deklaracja zgodności aplikacji Microsoft Dynamics NAV nie stwierdza zgodności ze standardem WCAG 2.0. W zasadzie jest to zestaw wyłączeń, w tym w obszarach kluczowych, jak analizowanie i wprowadzanie danych (dostępność tabel z danymi, pola formularzy). Wyłączenie dotyczy także obszaru uznanego przez WCAG 2.0 za krytyczny, czyli kryterium sukcesu 2.1.2. Dlatego należy uznać, że oprogramowanie Microsoft Dynamics NAV nie jest dostępne dla użytkowników z niepełnosprawnościami.

Jednakże większość tego rodzaju oprogramowania pozwala na modyfikacje interfejsu użytkownika i wprowadzenie w nim poprawek. Takie ingerencje mogą prowadzić do większej lub mniejszej jego dostępności. Jeżeli zatem podczas prac nad systemem dokonano takich modyfikacji, to niezbędne jest przeprowadzenie badania dostępności. Reasumując - w tym momencie nie da się stwierdzić, czy wdrożony na bazie Microsoft Dynamics NAV system spełnia wymagania WCAG 2.0 na poziomie AA.

Microsoft Word

Zupełnie inna sytuacja występuje w przypadku aplikacji biurowej Microsoft Word. Po pierwsze - samej aplikacji nie da się zmienić, więc deklaracja dostępności jest pewna i oprogramowanie nie wymaga testów. Oczywiście nie zawsze producent oprogramowania dostarcza prawdziwe deklaracje, ale firma Microsoft jest na tyle uznaną, że można jej zaufać. Po drugie - wyjątki od standardu WCAG 2.0 zapisane w deklaracji są nieliczne i mają charakter marginalny. Dlatego można uznać, że ten produkt spełnia wymagania dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.

Uwagi końcowe

Deklaracje dostępności firmy Microsoft są przygotowane na tyle rzetelnie, że można się nimi posługiwać podczas uwiarygodniania dostępności produktów. Nie oznacza to jednak, że samo istnienie deklaracji gwarantuje dostępność, bo wyjątki mogą mieć charakter kluczowy dla ich użytkowania.